Lenfatik filaryaz: fil hastalığının arkasındaki sivrisinek kaynaklı

Lenfatik filaryaz, sivrisineklerle yayılan paraziter bir enfeksiyondur. Onlarca yıl süren kitlesel ilaç uygulaması bulaşmayı durduruyor ve fil hastalığı olarak bilinen ağır şişmeyi önlüyor.

Lenfatik filaryaz nedir

Lenfatik filaryaz, iplik benzeri küçük solucanların yol açtığı paraziter bir enfeksiyondur. Dünya Sağlık Örgütü, hastalığa üç türün neden olduğunu belirtir: Vakaların yaklaşık yüzde 90'ından Wuchereria bancrofti sorumludur, geri kalanını Brugia malayi ve Brugia timori oluşturur. Erişkin solucanlar, normalde dokulardan sıvıyı drene eden kanallar olan lenf damarlarına yerleşir. Yaklaşık 6 ila 8 yıl yaşar ve kana mikrofilarya adı verilen mikroskobik larvalar salarlar. Enfekte kişilerin çoğu kendini iyi hisseder, ancak solucanlar yıllar içinde lenf sistemine zarar verebilir. Bu hasar görünür hale geldiğinde, hastalığa daha bilinen adını veren şişmeye yol açar. Aynı bilgi notu, erişkin solucanların yaklaşık altı ila sekiz yıl yaşadığını ve bu süre boyunca kana mikrofilarya saldığını belirtir.

Sivrisinekler enfeksiyonu nasıl bulaştırır

Sivrisinekler enfeksiyonu insanlar arasında taşır. Pan Amerikan Sağlık Örgütü, bulaşmanın enfekte bir sivrisineğin beslenirken deriye üçüncü dönem larvaları bırakmasıyla gerçekleştiğini açıklar. Larvalar daha sonra ısırık yarasından vücuda girer. Kesin konak insandır, dolayısıyla paraziti canlı tutan önemli bir hayvan rezervuarı yoktur. Farklı ortamlarda farklı sivrisinek grupları baskındır. DSÖ, Culex türlerinin kentsel ve yarı kentsel alanlarda, Anopheles türlerinin ağırlıklı olarak kırsal alanlarda ve Aedes türlerinin ağırlıklı olarak Pasifik adalarında yaydığını belirtir. Amerika kıtasında bu sivrisinek yolu daha dardır ve bu durum bölgenin eliminasyon çalışmalarını nasıl planladığını şekillendirir. Bu önemlidir, çünkü kontrolün her yerde tek bir bulaşma yolunun geçerli olduğunu varsaymak yerine yerel sivrisinek türlerini hedeflemesi gerektiği anlamına gelir.

Hastalık yükü rakamlarla

Lenfatik filaryazisin boyutu büyük ama küçülüyor. WHO, 39 ülkede 657 milyondan fazla kişinin hala tehdit altında olduğunu ve koruyucu kemoterapiye ihtiyaç duyduğunu bildiriyor. 2018 itibarıyla 51 milyon kişi enfekteydi; bu, Lenfatik Filaryazisi Ortadan Kaldırma Küresel Programı'nın 2000'de başlamasından bu yana yüzde 74'lük bir düşüş demek. En az 36 milyon kişi hala kronik etkilerle yaşıyor; bunların yaklaşık 25 milyonu skrotum şişmesi olan hidrosel, 15 milyondan fazlası ise uzuvlarda şişme olan lenfödem ile yaşıyor. Solucanlar belirtiler ortaya çıkmadan çok önce hasara yol açabildiği için yalnızca enfeksiyonları saymak hastalığın insani maliyetini olduğundan az gösteriyor. 2000'den bu yana kaydedilen ilerleme ölçülebilir: 9,7 milyardan fazla tedavi uygulandı ve 871 milyon kişi artık koruyucu kemoterapiye ihtiyaç duymuyor.

Şişme neden kalıcı hale gelir

Lenf damarlarının tekrar tekrar hasar görmesi, gizli bir enfeksiyonu kalıcı sakatlığa dönüştüren şeydir. Lenf sıvısı düzgün boşalamayınca uzuvlarda, memelerde veya cinsel organlarda birikir. Deri ve altındaki doku zamanla kalınlaşır, uzuvlar ağır ve sert hale gelebilir. Derideki bakteriyel enfeksiyonlar her atağı kötüleştirebilir. Bu geç evre genellikle elefantiyazis olarak adlandırılır, ancak bu sözcük nedeni değil görünümü tanımlar. Kandaki mikrofilaryalar bulaşma için önemlidir, şişmenin kendisi için değil; çünkü lenf kanallarını tıkayan ve iz bırakan şey yetişkin solucanlardır. Bu ayrımı anlamak, kişilerin utanmadan yardım aramasına yardımcı olur. Bakım paketi ayrıca ortaya çıktığında enfeksiyonu da tedavi eder; bu da deriyi kalınlaştıran ve dokuyu sertleştiren tekrarlayan bakteriyel atakları önlemeye yardımcı olur.

Korunma olarak kitlesel ilaç uygulaması

Lenfatik filaryaza karşı temel araç, semptomu olan bireylere değil tüm topluluklara verilen koruyucu kemoterapidir. DSÖ, en az 4 ila 6 yıl boyunca yıllık kitlesel ilaç dağıtımı önermektedir. Kullanılacak kesin ilaç, yerel olarak başka hangi hastalıkların bulunduğuna bağlıdır: loiasisin birlikte endemik olduğu yerlerde tek başına albendazol, onkoserkiyazis görülen ülkelerde ivermektin artı albendazol, diğer yerlerde dietilkarbamazin artı albendazol veya program koşulları elverdiğinde IDA olarak bilinen üç ilaçlı kombinasyon. 2000 yılından bu yana 9,7 milyardan fazla tedavi uygulanmış ve 871 milyon kişi artık bu koruyucu kemoterapiye ihtiyaç duymamaktadır. Bu yaklaşım bulaşmayı kesintiye uğratarak yeni enfeksiyonların ortaya çıkmasını durdurur. Bu koruyucu yaklaşım bireydeki yetişkin solucanları tedavi etmez, ancak tekrarlanan yıllık turlar tüm bir topluluktaki parazit rezervuarını azaltır.

Hâlihazırda var olan hasarın tedavisi

Önleme, mevcut şişliği iyileştirmez, bu nedenle DSÖ hâlihazırda etkilenmiş kişiler için bir bakım paketini de desteklemektedir. Bu paket, lenfödemu hızlandıran ağrılı bakteriyel alevlenmeler olan adenolenfanjitin tedavisini; şişliği azaltmak ve deriyi korumak için lenfödem yönetimini; hidrosel cerrahisini; ve enfeksiyon ortaya çıktığında tedavisini içerir. Lenfatik Filaryazı Ortadan Kaldırma Küresel Programı bunu erken fark etti. 2008'de PLOS Neglected Tropical Diseases dergisinde yazan Ottesen ve meslektaşları, programın 2000 ile 2007 arasında hâlihazırda enfekte 9,5 milyon kişiyi hidrosel veya lenfödem geliştirmekten koruduğunu ve filaryaza özgü faydalarının 32 milyon engellilik düzeltilmiş yaşam yılı önlediğini tahmin etti. Aynı yazarlar, programın 6,6 milyon yenidoğanda enfeksiyonu önlediğini ve yaşam boyu yaklaşık 1,4 milyon hidrosel vakasını önlediğini tahmin etti.

İlerleme, güvenlik ve 2030'a giden yol

Program kontrol altına almadan eliminasyona doğru ilerledi. WHO, 21 ülke ve bölgenin lenfatik filaryazı elimine ettiğinin kabul edildiğini, 2030 hedeflerinin 58 ülkenin doğrulanması ve tedavi durduktan sonra 72 endemik ülkenin tümünün gözetim altında tutulması olduğunu bildiriyor. PAHO, Amerika kıtasında yalnızca üç endemik ülke olduğunu belirtiyor: Dominik Cumhuriyeti, Guyana ve Haiti; Kosta Rika, Surinam ile Trinidad ve Tobago ise 2011'de bu listeden çıkarıldı. Güvenlik verileri üç ilaçlı rejimin daha geniş kullanımını destekliyor. Weil ve meslektaşlarının beş ülkede yürüttüğü bir PLOS Medicine çalışması, IDA sonrası katılımcıların yüzde 12'sinde, dietilkarbamazin artı albendazol sonrasında ise yüzde 12,1'inde istenmeyen olay saptadı; ciddi olaylar nadirdi. IDA iyi tolere edildiğinden araştırmacılar, bu rejimi hâlihazırda alan bölgelerde kitlesel ilaç uygulamasında dietilkarbamazin artı albendazol kadar güvenli olması gerektiği sonucuna vardı.

Sources

Bu makale genel bilgi niteliğindedir, tıbbi tavsiye değildir. Kendi sağlığınızla ilgili bir doktora veya eczacıya danışın.

Lenfatik filaryaz: fil hastalığının arkasındaki sivrisinek kaynaklı enfeksiyon ve nasıl ortadan kaldırıldığı