რას ამბობენ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის უწყებები ორსულობის დროს ზიკას ვირუსზე, როგორ მუშაობს ტესტირება და რომელი სამოგზაურო და პრევენციული ნაბიჯები იცავს მშობლებსა და ჩვილებს.
რატომ არის ზიკა ყველაზე საშიში ორსულობის დროს
ზიკას ვირუსი ძირითადად გადაეცემა Aedes-ის კოღოებით, უპირველეს ყოვლისა Aedes aegypti-ით, რომლებიც კბენენ დღის განმავლობაში, ამის შესახებ აცხადებს დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის ევროპული ცენტრი. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია აცხადებს, რომ ორსულობის დროს ინფექცია იწვევს მიკროცეფალიას და სხვა თანდაყოლილ მანკებს, რომლებსაც ერთად თანდაყოლილი ზიკას სინდრომი ეწოდება. მათ შორის შეიძლება იყოს კიდურების კონტრაქტურები, კუნთების მაღალი ტონუსი, თვალის ანომალიები და სმენის დაკარგვა. WHO აფასებს, რომ ორსულობის დროს ინფიცირებული ქალებისგან დაბადებული ჩვილების 5-დან 15 პროცენტამდე ავლენს ზიკასთან დაკავშირებულ გართულებებს. მანკები შეიძლება მოჰყვეს როგორც სიმპტომურ, ისე ასიმპტომურ დედის ინფექციას, ამიტომ კარგად ყოფნა არ გამორიცხავს ზიანს. ორსულობის დროს ინფექცია ასევე დაკავშირებულია ნაყოფის დაკარგვასთან, მკვდრადშობადობასთან და ნაადრევ მშობიარობასთან, ამიტომ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის უწყებები ზიკას განიხილავენ როგორც სერიოზულ პრენატალურ პრობლემას და არა როგორც მსუბუქ გამონაყარს.
როგორ ვრცელდება ზიკა და ვინ არის რისკის ქვეშ
Aedes-ის კოღოები გადასცემენ ზიკას და ისინი კბენენ დღისით, ამიტომ დღის განმავლობაში დაცვას მნიშვნელობა აქვს. ვირუსი ასევე ვრცელდება სექსუალური კონტაქტით, და დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის ევროპული ცენტრი იუწყება სპერმით სექსუალურ გადაცემაზე, ერთ შემთხვევაში კაცის სიმპტომების დაწყებიდან ხუთიდან ექვს კვირამდე გვიან. შეიძლება მოხდეს დედიდან ბავშვზე გადაცემა, სავარაუდოდ პლაცენტის გავლით ან მშობიარობის დროს. პანამერიკული ჯანდაცვის ორგანიზაცია აცხადებს, რომ ინფიცირებული ადამიანების დაახლოებით ერთს მეოთხედში ვითარდება სიმპტომები, ჩვეულებრივ მსუბუქი და გრძელდება ორიდან შვიდ დღემდე. ინფექციების დაახლოებით 80 პროცენტი ასიმპტომურია, ECDC-ის მიხედვით. ეს ნიშნავს, რომ ბევრმა მოგზაურმა არასოდეს იცის, რომ ინფიცირებული იყო, თუმცა ვირუსს მაინც შეუძლია გავლენა მოახდინოს ორსულობაზე. ამიტომ რისკი დამოკიდებულია ექსპოზიციაზე და დროზე და არა იმაზე, თუ როგორ გრძნობდა თავს ადამიანი.
სიმპტომები და თვითდიაგნოსტიკის ფარგლები
სიმპტომები, როგორც წესი, მსუბუქია და ორიდან შვიდ დღემდე გრძელდება: გამონაყარი, მსუბუქი ცხელება, სახსრებისა და კუნთების ტკივილი, კონიუნქტივიტი, თავის ტკივილი და ქვედა ზურგის ტკივილი. NHS ჩვეულებრივ ნიშნებს შორის ასახელებს მაღალ ტემპერატურას, წითელ მტკივნეულ თვალებსა და მქრქალ გამონაყარს და აღნიშნავს, რომ ადამიანების უმეტესობას სიმპტომები ცოტა აქვს ან საერთოდ არ აქვს. ECDC-ის მიხედვით ინკუბაციის პერიოდი სამიდან თორმეტ დღემდეა, PAHO-ს მიხედვით კი სამიდან თოთხმეტ დღემდე. ეს ერთმანეთის მონაკვეთად გადაფარებული, არასპეციფიკური სიმპტომები ნიშნავს, რომ ზიკას დიაგნოზს თვითგრძნობით ვერ დასვამთ. დენგე და სხვა ფლავივირუსები მსგავს დაავადებას იწვევენ, ანტისხეულების ტესტები კი მათ შორის ჯვარედინ რეაქციას იძლევა, ამიტომ ლაბორატორიულ დადასტურებას მნიშვნელობა აქვს. ყველამ, ვისაც ცნობილი გადაცემის არეალში მოგზაურობის შემდეგ სიმპტომები აქვს, სჯობს სამედიცინო რჩევას მიმართოს და არა გამოიცნოს.
ტესტირება: რას აჩვენებს ნიმუშები და დრო
WHO-ს მიხედვით, დიაგნოზს ლაბორატორიული დადასტურება სჭირდება RT-PCR-ის ან IgM ანტისხეულების ტესტირების გზით. დრო განსაზღვრავს, რომელი ტესტია სასარგებლო. ECDC აცხადებს, რომ ვირუსული RNA სისხლსა და ნერწყვში ჩვეულებრივ სიმპტომების დაწყებიდან პირველ სამიდან ხუთ დღემდე ვლინდება, ზოგჯერ შვიდ ან რვა დღემდე, ხოლო რამდენიმე შემთხვევაში შარდში დაწყებიდან ორიდან სამ კვირამდე. ზიკას სპეციფიკური IgM ანტისხეულების სეროლოგიური ტესტირება მეხუთე დღიდან შეიძლება. PAHO აღნიშნავს, რომ PCR სასარგებლოა პირველ სამიდან ხუთ დღემდე, სეროლოგია კი მხოლოდ ხუთი დღის შემდეგ. ანტისხეულების დადებითი შედეგები უნდა გაიმიჯნოს ჯვარედინ რეაქციას მიმცემი ფლავივირუსებისგან, როგორიცაა დენგე. თუ ორსულად ხართ და ზიკას რისკის არეალში მოგზაურობდით, მეანს ან მეან-ექიმს შეუძლია სისხლის ტესტები და ულტრაბგერითი გამოკვლევები დანიშნოს ბავშვის ზრდისა და განვითარების შესამოწმებლად.
მოგზაურობის რჩევები ორსულობისა და დაგეგმვისთვის
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ორგანოები სხვადასხვა ფორმულირებას იყენებენ, თუმცა პოზიცია მსგავსია. ECDC გვირჩევს, რომ ორსულებმა და ორსულობის დაგეგმვის პერიოდში მყოფმა ქალებმა, რომლებიც აპირებენ ფართოდ გავრცელების არეალში მოგზაურობას, არასავალდებულო მოგზაურობა გადადონ, ხოლო შემთხვევითი გავრცელების არეალში მოგზაურებმა ექიმს ან სამოგზაურო კლინიკას მიმართონ. NHS გვირჩევს, ორსულობისას ან ორსულობის მალე დაგეგმვისას განიხილონ ზიკას რისკის მქონე ქვეყანაში მოგზაურობის თავიდან აცილება. PAHO და WHO არ გვირჩევენ მოგზაურობის საერთო შეზღუდვებს, მაგრამ ურჩევენ ორსულებს არ იმოგზაურონ აქტიური აფეთქებების მქონე არეალებში. ეს გაფრთხილების ნაბიჯებია და არა მტკიცებულება იმისა, რომ ყველა მოგზაურობა ზიანს იწვევს. თუ მოგზაურობის თავიდან აცილება შეუძლებელია, დაგეგმეთ რეკომენდაციების მიხედვით და გამგზავრებამდე ექიმს ესაუბრეთ, განსაკუთრებით თუ ორსულობა დადასტურებულია ან შესაძლებელია.
უსაფრთხო სექსი, დაბრუნებული მოგზაურები და ტესტირების ვადები
სქესობრივი გზით გადაცემა ნიშნავს, რომ რისკის არეალიდან დაბრუნებას მნიშვნელობა აქვს მაშინაც, როცა საზღვარგარეთ კოღოს ნაკბენი არ ყოფილა. WHO-ს თანახმად, გადაცემის არეალებიდან დაბრუნებულმა მოგზაურებმა სამი თვის განმავლობაში მამაკაცებმა და ორი თვის განმავლობაში ქალებმა უნდა იმოქმედონ უსაფრთხოდ ან თავი შეიკავონ სექსისგან. NHS იგივე სამთვიან და ორთვიან ვადებს ასახელებს და ამბობს, რომ თუ უკვე ორსულად ხართ, პრეზერვატივი უნდა გამოიყენოთ ვიზიტის დროს და შემდეგ, ასევე ორსულობის დარჩენილი პერიოდის განმავლობაში. თუ ორსულობა შესაძლებელია, გამოიყენეთ პრეზერვატივი იმ არეალში, სადაც ზიკა გვხვდება. WHO ურჩევს ორსულებს უსაფრთხო სექსი, მათ შორის პრეზერვატივის სწორი და თანმიმდევრული გამოყენება, ან მთელი ორსულობის განმავლობაში თავი შეიკავონ სექსისგან. ბოლო მოგზაურობის შემდეგ სასწრაფოდ მიმართეთ ოჯახის ექიმს ან NHS 111-ს, თუ გამოჩნდება სიმპტომები, თუ რომელიმე პარტნიორი ორსულადაა, ან თუ რომელიმე მათგანი დაბრუნებიდან სამი თვის განმავლობაში დაორსულდება.
პრევენცია, მკურნალობა და როდის მივმართოთ ექიმს
ზიკასთვის არ არსებობს სპეციფიკური მკურნალობა და არც ვაქცინა. მკურნალობა მოიცავს დასვენებას, სითხეებს და სიმპტომების შემსუბუქებას, ჯანმო-ს მიხედვით. პრევენცია ეფუძნება კბენის თავიდან აცილებას და კოღოების გამრავლების შემცირებას. პაჰო გვირჩევს ჭურჭლიდან ჩამდგარი წყლის მოშორებას, კანის დაფარვას, რეპელენტების გამოყენებას და დღის განმავლობაში ბადეების გამოყენებას. ჯანმო ასახელებს DEET, IR3535 ან ikaridin-ის შემცველ რეპელენტებს, ასევე დაფარვის ტანსაცმელს და კოღოს ბადეებს, როგორც კბენისგან დაცვას ორსული ქალებისთვის გავრცელების არეებში. ფიზიკური ბარიერები მუშაობს მხოლოდ მაშინ, როცა ისინი ხელუხლებელია და სწორად გამოიყენება. იშვიათად, ზიკა იწვევს გიენ-ბარეს სინდრომს; დაბუჟება, ჩხვლეტის შეგრძნება ან კუნთების სისუსტე საჭიროებს გადაუდებელ დახმარებას. ორსული ქალები, რომლებიც ცხოვრობენ გავრცელების არეებში ან რომლებსაც სიმპტომები უვითარდებათ, უნდა მიმართონ ექიმს ტესტირების, კონსულტაციისა და მკურნალობისთვის. ჯანმო აღნიშნავს, რომ ორსული ქალები, რომლებიც ცხოვრობენ გავრცელების არეებში ან რომლებსაც სიმპტომები უვითარდებათ, უნდა მიმართონ ექიმს ტესტირების, კონსულტაციისა და მკურნალობისთვის, მათ შორის კბენის თავიდან აცილებისა და რეპელენტების გამოყენების ჩათვლით.
Sources
ეს სტატია ზოგადი ინფორმაციაა და არა სამედიცინო რჩევა. საკუთარ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებით მიმართეთ ექიმს ან ფარმაცევტს.