An méid a deir gníomhaireachtaí sláinte poiblí faoin víreas Zika sa toircheas, conas a oibríonn tástáil, agus cé na céimeanna taistil agus coiscthe a chosnaíonn tuismitheoirí agus naíonáin.
Cén fáth a bhfuil an-tionchar ag Zika le linn toirchis
Scaiptear víreas Zika go príomha trí mhuiscítí Aedes, go háirithe Aedes aegypti, a bhíonn ag sceithadh i rith an lae, de réir an Ionaid Eorpaigh um Ghalair a Chosc agus a Rialú. Deir an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte go bhfuil ionfhabhtú le linn toirchis ina chúis le micreacafail agus le míchumaí ó bhroinn eile, ar a dtugtar siondróm Zika ó bhroinn le chéile. D'fhéadfadh conraitheachtaí géag, tonas matáin ard, mínormáltachtaí súl agus caillteanas cloisteála a bheith san áireamh. Measann WHO go dtaispeánann 5 go 15 faoin gcéad de naíonáin a shaolaítear do mhná atá ionfhabhtaithe le linn toirchis deacrachtaí a bhaineann le Zika. Is féidir le míchumaí teacht i ndiaidh ionfhabhtaithe máthar a bhfuil comharthaí aige agus ionfhabhtaithe neamhshiomptómacha araon, mar sin ní chiallaíonn sé go bhfuil tú ag mothú go maith nach bhfuil dochar ann. Tá baint ag ionfhabhtú le linn toirchis freisin le cailliúint féatais, marbhbhreith agus breith roimh am, agus sin an fáth a gcaithfidh gníomhaireachtaí sláinte poiblí le Zika mar ábhar imní tromchúiseach réamhbhreithe seachas mar thinneas gríos éadrom.
Conas a scaiptear Zika agus cé atá i mbaol
Tarchuireann muiscítí Aedes Zika, agus bíonn siad ag sceithadh i rith uaireanta solais an lae, mar sin tá cosaint i rith an lae tábhachtach. Scaiptear an víreas freisin trí theagmháil ghnéis, agus tuairiscíonn an tIonad Eorpach um Ghalair a Chosc agus a Rialú tarchur gnéis trí sheamhan, i gcás amháin chomh déanach le cúig nó sé seachtaine tar éis do chomharthaí an fhir tosú. Is féidir tarchur ó mháthair go leanbh a bheith ann, is dócha trasna na broinne nó le linn breithe. Deir an Eagraíocht Phan-Mheiriceánach Sláinte go bhforbraíonn thart ar dhuine as gach ceathrar duine ionfhabhtaithe comharthaí, a bhíonn éadrom de ghnáth agus ag maireachtáil dhá nó seacht lá. Tá thart ar 80 faoin gcéad d'ionfhabhtuithe neamhshiomptómach, de réir ECDC. Ciallaíonn sé sin nach mbíonn a fhios ag go leor taistealaithe riamh go raibh siad ionfhabhtaithe, ach fós féin is féidir leis an víreas cur isteach ar thoircheas. Braitheann an riosca mar sin ar nochtadh agus ar am, ní ar cé acu a mhothaigh duine go dona nó nach ea.
Siomptóim agus teorainneacha na féindiagnóise
Nuair a thagann siomptóim chun solais, is éadroma iad de ghnáth agus maireann siad timpeall dhá lá go seacht lá: gríos, fiabhras éadrom, pian sna hailt agus sna matáin, toinníteas, tinneas cinn agus pian sa chúl íochtarach. Liostaíonn an NHS teocht ard, súile dearga tinn agus gríos tochasach ar na comharthaí coitianta, agus tugann sé faoi deara nach mbíonn mórán siomptóm nó aon siomptóm ag formhór na ndaoine. De réir an ECDC is trí lá go dhá lá dhéag an tréimhse goir, agus de réir PAHO is trí lá go ceithre lá dhéag í. Ciallaíonn na siomptóim fhorluiteacha neamhshonracha seo nach féidir leat Zika a dhiagnóisiú bunaithe ar an dóigh a mbraitheann tú. Bíonn tinneas comhchosúil de bharr dengue agus flavivíris eile, agus is féidir le tástálacha antasubstainte imoibriú trasna orthu, mar sin tá tábhacht le dearbhú saotharlainne. Duine ar bith a bhfuil siomptóim orthu tar éis taisteal go ceantar a bhfuil tarchur aitheanta ann ba cheart dó comhairle leighis a lorg seachas buille faoi thuairim a thabhairt.
Tástáil: cad a thaispeánann samplaí agus uainiú
Teastaíonn dearbhú saotharlainne chun diagnóis a dhéanamh, trí RT-PCR nó trí thástáil antasubstainte IgM, de réir an WHO. Athraíonn an t-uainiú cén tástáil atá úsáideach. Deir an ECDC gur féidir ARN víreasach a bhrath i bhfuil agus i seile de ghnáth le linn na chéad trí lá go cúig lá tar éis thús na siomptóm, uaireanta suas le seacht lá nó ocht lá, agus i roinnt cásanna ó fhuail suas le dhá sheachtain go trí seachtaine tar éis an tús. Is féidir tástáil shéireolaíoch le haghaidh antasubstainte IgM a dhéanamh ón gcúigiú lá. Tugann PAHO faoi deara go bhfuil PCR úsáideach sna chéad trí lá go cúig lá, agus nach mbíonn séireolaíocht úsáideach ach tar éis cúig lá. Ní mór torthaí dearfacha antasubstainte a idirdhealú ó fhlaivírisí a imoibríonn go trasnach, ar nós dengue. Má tá tú torrach agus má thaistil tú go ceantar a bhfuil riosca Zika ann, féadfaidh bean chabhrach nó obstatraíoch tástálacha fola agus scananna ultrafhuaime a shocrú chun fás agus forbairt an linbh a sheiceáil.
Comhairle taistil do thoircheas agus do phleanáil
Bíonn foclaíocht éagsúil ag comhlachtaí sláinte poiblí ach seasamh cosúil le chéile. Molann ECDC do mhná atá ag iompar clainne agus do mhná atá ag pleanáil toirchis a bhfuil sé beartaithe acu taisteal chuig ceantair ina bhfuil tarchur forleathan taisteal neamhriachtanach a chur siar, agus dóibh siúd a thaistealaíonn chuig ceantair ina bhfuil tarchur corrtharlaithe dul i gcomhairle le lia nó le clinic taistil. Molann an NHS smaoineamh ar thaisteal chuig tír ina bhfuil riosca Zika a sheachaint agus tú ag iompar clainne nó ag pleanáil toirchis go luath. Ní mholann PAHO ná WHO srianta taistil ginearálta, ach molann siad do mhná atá ag iompar clainne gan taisteal chuig ceantair ina bhfuil ráigeanna leanúnacha. Céimeanna réamhchúraim iad seo, ní cruthú gurb éascaíonn gach turas dochar. Mura féidir taisteal a sheachaint, déan pleanáil de réir an treorach agus labhair le cliniceoir sula n-imeoidh tú, go háirithe má tá an toircheas deimhnithe nó féideartha.
Gnéas níos sábháilte, taistealaithe atá ag filleadh agus fuinneoga tástála
Ciallaíonn tarchur gnéis gur féidir le filleadh ó limistéar riosca difear a dhéanamh fiú gan béim mhíoltóg thar lear. De réir WHO, ba cheart do thaistealaithe atá ag filleadh ó cheantair ina bhfuil tarchur gnéas níos sábháilte a chleachtadh nó staonadh ar feadh trí mhí do fhir agus dhá mhí do mhná. Tugann an NHS na fuinneoga céanna trí mhí agus dhá mhí, agus deir sé, má tá tú ag iompar clainne cheana, gur cheart coiscíní a úsáid le linn na cuairte agus ina diaidh agus ar feadh an chuid eile den toircheas. Má tá toircheas féideartha, úsáid coiscíní in áit a bhfuil Zika le fáil. Molann WHO do mhná atá ag iompar clainne gnéas níos sábháilte a chleachtadh, lena n-áirítear úsáid cheart chomhsheasmhach coiscíní, nó staonadh ar feadh an toirchis ar fad. Lorg coinne phráinneach le do dhochtúir teaghlaigh nó NHS 111 tar éis taistil le déanaí má thagann comharthaí chun solais, má tá duine den dá pháirtí ag iompar clainne, nó má thagann toircheas ar cheachtar acu laistigh de thrí mhí tar éis filleadh.
Cosc, cóireáil agus cathain a lorgófar cúram
Níl aon chóireáil shonrach ná vacsaín ann do Zika. Is é atá i gceist le cúram ná scíth, sreabháin agus faoiseamh comharthaí, dar le WHO. Braitheann cosc ar sheachaint greamanna agus ar phórú muiscítí a laghdú. Molann PAHO uisce ina sheasamh a bhaint as coimeádáin, an chraiceann a chlúdach, díolairí a úsáid agus líonta lae a úsáid. Ainmníonn WHO díolairí ina bhfuil DEET, IR3535 nó icaridin, mar aon le héadaí clúdaigh agus líonta muiscíte, mar chosaint do mhná torracha i limistéir ina bhfuil tarchur ann. Ní oibríonn bacainní fisiceacha ach amháin nuair a bhíonn siad slán agus á n-úsáid i gceart. Go hannamh, is cúis le siondróm Guillain-Barre é Zika; tá gá le cúram éigeandála i gcás codlaidh, bioráin is snáthaidí nó laige matán. Ba cheart do mhná torracha atá ina gcónaí i limistéir ina bhfuil tarchur ann, nó a fhorbraíonn comharthaí, aird leighis a lorg le haghaidh tástála, comhairleoireachta agus cúraim. Tugann WHO faoi deara gur cheart do mhná torracha atá ina gcónaí i limistéir ina bhfuil tarchur ann, nó a fhorbraíonn comharthaí, aird leighis a lorg le haghaidh tástála, comhairleoireachta agus cúraim, lena n-áirítear greamanna a sheachaint agus díolairí a úsáid.
Sources
Faisnéis ghinearálta atá san alt seo, ní comhairle leighis. Labhair le dochtúir nó le cógaiseoir faoi do shláinte féin.