Japanse encefalitisvaccin voor reizigers: wie heeft het nodig en hoe verspreidt het virus zich

Wat Japanse encefalitis is en waarom reizigers ernaar vragen

Japanse encefalitis is een zeldzame maar ernstige infectie veroorzaakt door een virus dat via muggenbeten wordt overgedragen. Volgens de NHS komt de ziekte niet voor in het Verenigd Koninkrijk en komt ze vooral voor in landelijke gebieden van Azië, al is het zeldzaam dat reizigers ze oplopen. De Wereldgezondheidsorganisatie meldt dat 24 landen in haar regio's Zuid-Oost-Azië en Westelijk Stille Oceaan een transmissierisico kennen, goed voor meer dan 3 miljard mensen. De meeste besmette personen hebben helemaal geen symptomen. Een klein deel ontwikkelt een ernstige ziekte. Het virus behoort tot hetzelfde antigene complex als het Westnijlvirus, aldus het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding. Wie de geografie en de gewoonten van muggen kent, kan zijn eigen risico rustig inschatten.

Hoe het virus zich verspreidt tussen muggen, vogels en varkens

Het virus blijft in stand in een enzoötische cyclus tussen muggen, watervogels en varkens. Het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding beschrijft die cyclus met Culicidae-muggen, Ardeidae-watervogels zoals reigers en varkens. In Azië lijken Culex tritaeniorhynchus en Culex vishnui de belangrijkste instandhoudingsvectoren. Culex pipiens pipiens, Culex pipiens molestus en Culex quinquefasciatus vertonen een matige overdrachtsefficiëntie, en bij sommige Aedes-soorten is transovariële overdracht aangetoond. De Wereldgezondheidsorganisatie stelt dat het virus circuleert tussen muggen, varkens en watervogels. Mensen en paarden zijn eindgastheer: ze kunnen besmet raken, maar dragen niet bij aan de transmissiecyclus (ECDC). De Wereldgezondheidsorganisatie voegt eraan toe dat besmette personen onvoldoende viremie ontwikkelen om voedende muggen te besmetten (WHO), zodat patiënten in deze cyclus eindgastheer blijven.

Wanneer en waar het transmissierisico piekt

De transmissie volgt de muggenperiodes en de landbouwpatronen. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie vindt in het gematigde Azië de transmissie vooral plaats tijdens het warme seizoen, wanneer grote epidemieën kunnen voorkomen. In tropische en subtropische gebieden kan ze het hele jaar door voorkomen, maar ze intensiveert vaak tijdens het regenseizoen en de periode vóór de oogst in rijstbouwgebieden. Het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding linkt epidemieën aan moessons in de tropen en aan de zomer in gematigde klimaten. Veel muggen zijn het meest actief in de schemering en bij zonsopgang, aldus hetzelfde agentschap (ECDC). Rijstvelden, wetlands en plaatsen waar varkens worden gehouden brengen de muggencyclus dicht bij mensen, en irrigatieoverstromingen rond nederzettingen kunnen het risico vergroten voor reizigers die buiten zonder klamboe slapen.

Symptomen, ernst en wie het meeste risico loopt

De meeste infecties verlopen asymptomatisch of veroorzaken alleen koorts en hoofdpijn. Het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding meldt dat ongeveer 1 op de 250 geïnfecteerde mensen een ernstige neuro-invasieve ziekte ontwikkelt. De sterfte bij ernstige ziekte is tot 30%, en tot 50% van de overlevenden houdt neurologische of psychiatrische restverschijnselen. De Wereldgezondheidsorganisatie schat ongeveer 100.000 klinische gevallen per jaar en ongeveer 25.000 sterfgevallen, met een sterftecijfer tot 30% bij mensen met symptomen en 20 tot 30% van de overlevenden met blijvende cognitieve, gedragsmatige of neurologische restverschijnselen. Groepen met hoger risico zijn plattelandsbewoners, langdurige reizigers met blootstelling op het platteland, en reizigers naar door irrigatie ondergelopen gebieden die buiten zonder klamboe slapen. De Wereldgezondheidsorganisatie meldt dat 20 tot 30 procent van de overlevenden blijvende cognitieve, gedragsmatige of neurologische gevolgen van de ziekte ondervindt.

Wie vóór de reis over vaccinatie zou moeten overleggen

De Wereldgezondheidsorganisatie raadt reizigers die langdurig in gebieden waar Japanse encefalitis endemisch is verblijven aan zich voor de reis te laten vaccineren. Zij raadt ook aan vaccinatie op te nemen in de nationale immunisatieschema's waar de ziekte een erkend volksgezondheidsprobleem is. De NHS adviseert vaccinatie voor mensen die reizen naar een deel van de wereld waar het virus voorkomt, vooral als zij langer dan een maand blijven, in een landelijk gebied verblijven, of in de buurt van of op bezoek bij rijstvelden, wetlands of plaatsen waar varkens worden gehouden. Het vaccin moet worden betaald en is verkrijgbaar bij reisgezondheidsklinieken en apotheken met reisgezondheidsdiensten. Een reisgezondheidsprofessional kan het reisschema, het seizoen en de activiteiten afwegen tegen het lage maar reële risico.

Hoe het vaccin wordt toegediend en wat het bewijs laat zien

Het Europees Geneesmiddelenbureau stelt dat Ixiaro een geïnactiveerd Japanse-encefalitisvaccin is dat in Vero-cellen wordt geproduceerd. Het is geïndiceerd voor actieve immunisatie van volwassenen, adolescenten, kinderen en zuigelingen vanaf twee maanden oud, met name mensen die door reizen of beroep risico lopen. Het standaardschema bestaat uit twee doses met vier weken ertussen: een volledige dosis van 0,5 ml voor volwassenen en kinderen vanaf drie jaar, en 0,25 ml voor kinderen van twee maanden tot drie jaar. Volwassenen van 18 tot 65 jaar kunnen in plaats daarvan een snel schema krijgen met de tweede dosis zeven dagen na de eerste. De tweede dosis moet minstens een week voor mogelijke blootstelling worden toegediend. In een onderzoek onder 867 volwassenen ontwikkelde 96% van degenen die beide doses kregen beschermende antistoffenniveaus.

Praktische stappen naast vaccinatie

Vaccinatie is een beschermingslaag, niet de enige. De NHS raadt reizigers aan insectenwerende middelen op onbedekte huid te gebruiken, bij voorkeur met minstens 50% DEET, onder een met insecticide behandeld muskietennet te slapen en lange mouwen, een lange broek of lange rok, sokken en schoenen te dragen. Het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding wijst eveneens op met insecticide behandelde netten, met horren afgesloten ruimtes en bedekkende kleding, omdat de muggen het meest actief zijn bij schemering en dageraad. Er is geen specifieke behandeling voor de ziekte, dus preventie draagt het gewicht. Ernstig zieke patiënten hebben ziekenhuisbehandeling nodig, omdat de ziekte levensbedreigend kan zijn en soms langdurige complicaties kan veroorzaken, zoals verlamming, toevallen en spraakverlies. De Wereldgezondheidsorganisatie meldt dat drie belangrijke soorten Japanse-encefalitisvaccins in gebruik zijn, en dat één geïnactiveerd vaccin plus twee levende vaccins de status van prekwalificatie hebben.

Sources

• Wereldgezondheidsorganisatie: Japanse encefalitis, waarin staat dat 24 landen in de WHO-regio's Zuidoost-Azië en Westelijke Stille Oceaan endemische transmissie kennen en meer dan 3 miljard mensen blootstellen, en dat geïnfecteerde mensen onvoldoende viremie ontwikkelen om voedende muggen te besmetten
• Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding: ziekte-informatie over Japanse encefalitis, waarin mensen en paarden als eindgastheer worden genoemd
• NHS: Japanse encefalitis
• Europees Geneesmiddelenbureau: Ixiaro