დენგეს მეორედ ინფიცირება: რატომ შეიძლება იყოს ის უფრო მძიმე და როგორ გამოიყურება კრიტიკული ფაზა

დენგე გავრცელებულია და შემთხვევათა უმეტესობა მსუბუქია

დენგე ვირუსული ინფექციაა, რომელიც ადამიანებს ინფიცირებული კოღოების ნაკბენით გადაეცემა. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, დენგეთი დაავადებულთა უმეტესობას სიმპტომები საერთოდ არ აქვს. როცა სიმპტომები ჩნდება, ისინი ჩვეულებრივ ინფიცირებიდან ოთხიდან ათ დღეში იწყება და ორიდან შვიდ დღემდე გრძელდება. ტიპურ ნიშნებს შორისაა მაღალი ტემპერატურა 40 გრადუს ცელსიუსთან ახლოს, ძლიერი თავის ტკივილი, თვალების უკან ტკივილი, კუნთებისა და სახსრების ტკივილი, გულისრევა, ღებინება, შეშუპებული ლიმფური კვანძები და გამონაყარი. დაფიქსირებული შემთხვევების რაოდენობა 2000 წელს ნახევარ მილიონს ოდნავ აღემატებოდა, 2024 წელს კი 14.6 მილიონს მიაღწია, იმ წელს თორმეტ ათასზე მეტი სიკვდილით. 2025 წლის იანვრიდან ივლისამდე 97 ქვეყანაში ოთხ მილიონზე მეტი შემთხვევა და სამ ათასზე მეტი სიკვდილი დაფიქსირდა.

არსებობს ოთხი სეროტიპი და იმუნიტეტი სპეციფიკურია

დენგე ერთი ვირუსი არ არის. დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის ევროპული ცენტრი აღწერს დენგეს ვირუსის ოთხ განსხვავებულ სეროტიპს, DENV-1-დან DENV-4-მდე, რომლებიც ამინომჟავების მიმდევრობის დაახლოებით 65-70 პროცენტს იზიარებენ. ინფექცია გრძელვადიან იმუნიტეტს იძლევა იმავე სეროტიპის მიმართ, მაგრამ არა დანარჩენი სამის მიმართ. ეს დეტალი ხსნის, თუ რატომ არის განმეორებითი ინფექცია საერთოდ შესაძლებელი. ის ასევე ხსნის, თუ რატომ იმსახურებს მეორე ინფექცია ყურადღებას და არა შიშს. ადამიანი, რომელსაც DENV-1 ჰქონდა, მოგვიანებით შეიძლება დაინფიცირდეს DENV-2-ით, DENV-3-ით ან DENV-4-ით. პირველი ინფექციის იმუნური მეხსიერება სხვა სეროტიპს არ ანეიტრალებს. ამის ნაცვლად, ზოგიერთ ადამიანში ეს ძველი იმუნური პასუხი ახალ ვირუსთან ისე ურთიერთქმედებს, რომ დაავადების მიმდინარეობას ცვლის.

ანტისხეულებს შეუძლიათ ვირუსს დაეხმარონ და არა დაბლოკონ ის

ამ ეფექტს ანტისხეულებზე დამოკიდებული გაძლიერება ეწოდება. დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის ევროპული ცენტრი მას დენგეს პათოგენეზის მთავარ მახასიათებლად მიიჩნევს გვიანდელი ინფექციების დროს. პირველი ინფექციის ანტისხეულები, რომლებიც სხვა სეროტიპს არ ანეიტრალებენ, ახალ ვირუსს ებმიან და კომპლექსებს ქმნიან. იმუნური უჯრედების რეცეპტორები ამ კომპლექსებს ამოიცნობენ და ვირუსის შეღწევას უწყობენ ხელს. ვირუსის შთანთქმა და რეპლიკაცია იზრდება, იმუნური პასუხი კი გადაჭარბებული ხდება. ჟურნალ Science-ში გამოქვეყნებულ კვლევაში 6684 ნიკარაგუელი ბავშვი თორმეტი წლის განმავლობაში, 2004 წლის აგვისტოდან 2016 წლის აპრილამდე, ანტისხეულების მონაცემებით დააკვირდნენ, რაც მოიცავდა 41302 ნიმუშს და დენგეს 618 შემთხვევას, მას შემდეგ რაც ორიდან თოთხმეტ წლამდე ასაკის 8002 ბავშვი ჩაირიცხა. ბავშვებს, რომელთაც არსებული ანტისხეულების დონე 1:21-დან 1:80-მდე ჰქონდათ, დენგეს ჰემორაგიული ცხელების ან დენგეს შოკური სინდრომის რისკი 7.64-ჯერ მაღალი ჰქონდათ, 95 პროცენტიანი სანდო ინტერვალით 3.19-დან 18.28-მდე, დენგეს ვირუსის მიმართ არსებული ანტისხეულების გარეშე მყოფ ბავშვებთან შედარებით.

კრიტიკული ფაზა ცხელების დაწევისას იწყება

პანამერიკული ჯანდაცვის ორგანიზაცია დენგეს სამ ფაზად ყოფს: ცხელების, კრიტიკულ და გამოჯანმრთელების. ცხელების ფაზა იწყება უეცარი მაღალი ცხელებით და გრძელდება ორიდან შვიდ დღემდე, ხშირად სახის სიწითლით, სხეულის ტკივილით, კუნთების ტკივილით, სახსრების ტკივილით, თავის ტკივილითა და თვალების უკან ტკივილით. კრიტიკული ფაზა ცხელების დასრულების მოახლოებისას იწყება, როცა ტემპერატურა 37.5 გრადუს ცელსიუსამდე ან ქვემოთ ეცემა და იქ რჩება. ეს ჩვეულებრივ ხდება ავადმყოფობის პირველ სამიდან შვიდ დღეში, როცა კაპილარების გამტარიანობა შესაძლოა ჰემატოკრიტის დონის პარალელურად გაიზარდოს. კრიტიკული ფაზა არ აღემატება 48-დან 72 საათს. პაციენტები, რომელთა მდგომარეობა ცხელების დაწევისას უარესდება და რომლებსაც საგანგაშო ნიშნები აქვთ, კლასიფიცირდებიან როგორც საგანგაშო ნიშნების მქონე დენგე.

საგანგაშო ნიშნები, რომლებიც სასწრაფო სამედიცინო შემოწმებას მოითხოვს

გამაფრთხილებელი ნიშნები პრაქტიკული სიგნალია იმისა, რომ შემთხვევა ჩვეულებრივი მიმდინარეობიდან გამოვიდა. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია ჩამოთვლის მუცლის ძლიერ ტკივილს, გამუდმებულ ღებინებას, სწრაფ სუნთქვას, სისხლდენას ღრძილებიდან ან ცხვირიდან, მოუსვენრობას, სისხლს ღებინებაში ან განავალში და ფერმკრთალ, ცივ კანს. დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის ევროპული ცენტრი ამატებს ლეთარგიას, გადიდებულ ღვიძლსა და ჰემატოკრიტის მატებას. ეს ნიშნები ხშირად ცხელების დაწევის შემდეგ ჩნდება, რაც ზუსტად ის დროა, როცა პაციენტმა შეიძლება ცრუ დაწყნარება იგრძნოს. პანამერიკული ჯანდაცვის ორგანიზაცია საგანგაშო ნიშნებად აღწერს ძლიერ უწყვეტ მუცლის ტკივილს, გამუდმებულ ღებინებას, სითხის დაგროვებას, ლორწოვანი გარსის სისხლდენას, ცნობიერების დარღვევას, ღვიძლის გადიდებასა და ჰემატოკრიტის თანდათანობით მატებას. რომელიმე მათგანზე სწორი პასუხია გადაუდებელი სამედიცინო შეფასება და არა მოლოდინი, გაუმჯობესდება თუ არა მდგომარეობა მეორე დღეს.

მძიმე დენგე და ვინ არის უფრო მაღალი რისკის ქვეშ

სიმპტომური შემთხვევების დაახლოებით ათ პროცენტს შეიძლება გამაფრთხილებელი ნიშნები განუვითარდეს (ECDC). დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის ევროპული ცენტრის ცნობით, გამაფრთხილებელი ნიშნების მქონე პაციენტების დაახლოებით ორიდან ხუთ პროცენტს მძიმე დენგე უვითარდება. მძიმე დენგე გამოიხატება პლაზმის გაჟონვით, რაც შოკს იწვევს, ძლიერი სისხლდენით ან ორგანოების სერიოზული დაზიანებით. დენგესთვის დაფიქსირებული სიკვდილიანობის მაჩვენებელი ჩვეულებრივ ერთ პროცენტზე ნაკლებია, თუმცა მძიმე დენგეს გაცილებით მაღალი გარდაცვალების რისკი ახლავს (ECDC). რისკის ფაქტორები მოიცავს ჩვილ ასაკსა და სიბერეს, ისეთ დაავადებებს, როგორიცაა დიაბეტი, ასთმა და ჰიპერტენზია, დენგეთი ან მის მსგავსი ვირუსებით, მაგალითად ზიკათი, წინა ინფიცირებას და ანტიგენურ დაშორებას პირველ და შემდგომ ინფექციებს შორის. Science-ის კვლევამ აღმოაჩინა, რომ ყველაზე დაბალი და ყველაზე მაღალი ანტისხეულების დონის მქონე ბავშვები ყველაზე ნაკლებად იყვნენ რისკის ქვეშ, ხოლო შუალედური დიაპაზონი ყველაზე მაღალ რისკს შეიცავდა. ეს კანონზომიერება გვიჩვენებს, თუ რატომ არ ნიშნავს მეორე ინფექცია ავტომატურად მძიმე მიმდინარეობას.

მოვლა, გამოჯანმრთელება და რაზე უნდა მიაქციოთ ყურადღება ცხელების შემდეგ

დენგეს სპეციფიკური მკურნალობა არ არსებობს. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის თანახმად, ტკივილის შემსუბუქება პარაცეტამოლით შეიძლება, ხოლო იბუპროფენი და ასპირინი თავიდან უნდა იქნას აცილებული, რადგან მათ სისხლდენის რისკი შეიძლება გაზარდონ. ადამიანების უმეტესობა ვირუსემიაში დაახლოებით ოთხი-ხუთი დღე იმყოფება, თუმცა ეს ვადა თორმეტ დღემდე შეიძლება გაგრძელდეს. გამოჯანმრთელების შემდეგ დაღლილობა რამდენიმე კვირის განმავლობაში შეიძლება გაგრძელდეს. პანამერიკული ჯანდაცვის ორგანიზაცია აღნიშნავს, რომ გამოჯანმრთელების ფაზას აპეტიტის დაბრუნება, სტაბილური სისხლის მიმოქცევა და შარდის გამოყოფის მატება ახასიათებს. სითხის გადატვირთვა რისკია მაშინ, თუ ინტრავენური თერაპია ზედმეტი იყო. კოღოს ბადეების მსგავსი ფიზიკური ბარიერები, რომლებიც ხელუხლებელია, სწორადაა განსაზღვრული და სწორად გამოიყენება, რეალურ დაცვად რჩება. საშიში ნიშნების გამოვლენისას დაუყოვნებლივ მიმართეთ სამედიცინო დახმარებას.

Sources

• ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია: დენგე
• დაავადებათა პრევენციისა და კონტროლის ევროპული ცენტრი: ინფორმაციული ბარათი ჯანდაცვის პროფესიონალებისთვის დენგეს შესახებ, რომლის მიხედვითაც სიმპტომური დენგეს შემთხვევების დაახლოებით ათ პროცენტს შესაძლოა განუვითარდეს გამაფრთხილებელი ნიშნები, ხოლო დენგეს შემთხვევათა ლეტალობა ჩვეულებრივ ერთ პროცენტზე დაბალია, მძიმე დენგე კი სიკვდილის მნიშვნელოვნად მაღალ რისკს შეიცავს
• პანამერიკული ჯანდაცვის ორგანიზაცია: დენგე: სიმპტომები, პრევენცია და მკურნალობა - PAHO/WHO
• მეცნიერება PubMed Central-ის მეშვეობით: ანტისხეულებზე დამოკიდებული გაძლიერება ადამიანებში დენგეს მძიმე დაავადების დროს