Malyariya tabletləri səyahətçiləri yalnız kifayət qədər erkən başlananda, təyinatına uyğun qəbul ediləndə və qayıtdıqdan sonra da davam etdiriləndə qoruyur. Dişmələrdən qorunmaq yenə də vacibdir, çünki heç bir tablet təkbaşına tam qoruyucu deyil.
Malaria riski realdır və rəqəmlərlə ölçülür
Malaria bəzi ağcaqanadların yaydığı parazitin səbəb olduğu xəstəlikdir. O, insandan insana keçmir, onun qarşısını almaq və müalicə etmək mümkündür. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, 2024-cü ildə 80 ölkədə təxminən 282 milyon yoluxma halı və 610 min ölüm qeydə alınıb. Bu halların və ölümlərin 95 faizi ÜST-ün Afrika regionunun payına düşüb, oradakı ölümlərin təxminən 75 faizi beş yaşdan kiçik uşaqlar olub. Bu rəqəmlər qlobal yükü təsvir edir, sizin şəxsi riskinizi yox. Şəxsi riskiniz hara, nə vaxt və nə qədər müddətə səyahət etdiyinizdən, qaranlıqdan sonra nə etdiyinizdən və torun altında yatıb-yatmadığınızdan asılıdır. Tablet planın yalnız bir hissəsidir, heç vaxt bütün plan deyil.
Riski səfər sifarişindən sonra deyil, əvvəl yoxlayın
NHS səyahətçilərə təyinat yerində malaria riskini yoxlamağı və həkimdən, tibb bacısından, əczaçıdan və ya səyahət klinikasından məsləhət almağı tövsiyə edir. İdeal olaraq bunu yola düşməzdən ən azı dörd-altı həftə əvvəl etməlisiniz, baxmayaraq ki, son dəqiqə məsləhəti hələ də mümkündür və yenə də dəyərlidir. Məsləhət vacibdir, çünki risk ölkələr, bir ölkənin regionları, fəsillər və səfər növləri arasında fərqlənir. Şəhərdə oteldə qalmaq yağışlı mövsümdə kənd səfəri ilə eyni deyil. Yüksək riskli ölkədə doğulan və ya əvvəllər orada yaşayan insanlar artıq immun deyil. Keçmiş təmas sonrakı səfərdə məsləhət, tablet və ya dişmədən qorunma ehtiyacını aradan qaldırmır.
Tabletlər nə vaxt başlayır və niyə vaxt çevik deyil
Tablet forması təyin olunduqda, NHS qeyd edir ki, onlara adətən səfərdən bir neçə gün və ya həftə əvvəl başlamaq lazımdır. Sonra qayıtdıqdan bir neçə həftə sonraya qədər davam edir. Dəqiq vaxt seçilmiş dərmandan asılıdır, ona görə də əvvəlki səfərdən xatırladığınız ümumi qaydaya deyil, sizə verilən təlimatlara əməl edin. Gec başlamaq səfərin əvvəlində, dişmələrin artıq baş verə biləcəyi vaxtda sizi müdafiəsiz qoya bilər. Erkən dayandırmaq geniş yayılmış səhvdir, çünki insanlar evə uçuş zamanı özlərini yaxşı hiss edir və riskin bitdiyini düşünürlər. Bitməyib. Parazit hələ də səssizcə inkişaf edə bilər, ona görə də siz malyariyasız ölkəyə qayıtdıqdan sonra da tabletlər işləməyə davam etməlidir.
Simptomları daha yüngül bir şeylə səhv salmaq asandır
ÜST bildirir ki, simptomlar adətən dişmədən sonra 10-15 gün ərzində başlayır və falciparum malyariyası 24 saat ərzində ağır xəstəliyə və ölümə çevrilə bilər. Ən erkən simptomlar qızdırma, baş ağrısı və titrəmədir ki, bunlar yüngüldür və qrip, soyuqdəymə və ya mədə pozulması ilə qarışdırmaq asandır. NHS daha geniş pəncərə verir: simptomlar adətən dişmədən 7-18 gün sonra görünür, lakin aylar, nadir hallarda isə illər çəkə bilər. Falciparum malyariyası 24 saat ərzində ağır xəstəliyə və ölümə çevrilə bilər. Ağır əlamətlərə həddindən artıq yorğunluq, şüurun pozulması, qıcolmalar, nəfəs alma çətinliyi, tünd və ya qanlı sidik, sarılıq və qeyri-normal qanaxma daxildir. Bunlar təcili tibbi yardım tələb edir. Malyariya ölkəsinə səfər etdikdən sonra 12 ay ərzində simptomlar yaranarsa, təcili məsləhət alın və evə çatmağı gözləməyin.
Bəzi səyahətçilərdə ağır xəstəlik riski daha yüksəkdir
ÜST körpələri, beş yaşdan kiçik uşaqları, hamilə qadınları, səyahətçiləri və HİV-li insanları daha yüksək risk qrupuna aid edir. NHS isə 65 yaşdan yuxarı insanları, zəif immuniteti olanları və dalağı olmayanları əlavə edir. Hamiləliyə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır, çünki hamiləlikdə malyariya həm anaya, həm də körpəyə zərər vurur. Əgər hamiləsinizsə, hamiləlik planlaşdırırsınızsa və ya kiçik uşaqla səyahət edirsinizsə, səfərdən əvvəlki görüşdə bunu qeyd edin ki, məsləhət vəziyyətinizə uyğun olsun. Simptomlar spesifik deyil, ona görə də erkən test vacibdir. Gördüyünüz hər hansı həkimə malyariya ölkəsində olduğunuzu bildirin, hətta səfər aylar əvvəl olsa belə. Bu bir cümlə onların təyin edəcəyi testləri dəyişə bilər. Hamilə səyahətçilər hamiləlik dövrünü də qeyd etməlidir, çünki hamiləlikdə malyariya həm anaya, həm də körpəyə zərər vura bilər və profilaktika məsləhəti dəyişməli ola bilər.
Tablet verilsə də, dişmələr yenə də vacibdir
Heç bir tablet bütün riski aradan qaldırmır, ona görə də dişmələrdən qorunmaq planın bir hissəsi olaraq qalır. TravelHealthPro izah edir ki, dişi ağcaqanad çoxalmaq üçün qanla qidalanmalıdır. Aedes kimi bəzi növlər gündüz dişləyir. Malyariya yoluxduran Anopheles ağcaqanadları da daxil olmaqla digərləri isə qürubdan sübhə qədər daha aktiv olur. Dişmə vaxtları növdaxili də dəyişə bilər. Bu səbəbdən NHS tabletdən əlavə dəriyə 50 faizlik DEET dəf edən vasitə çəkməyi və insektisidlə işlənmiş torun altında yatmağı məsləhət görür. TravelHealthPro dişmələrdən qorunmanı digər profilaktika tədbirlərinin əvəzinə deyil, onlarla yanaşı gələn tədbir kimi təqdim edir. Tabletlər, dəf edən vasitələr, geyim və torlar qat-qat qorunma kimi işləyir. Bir qat zəiflədikdə, digərləri hələ də sizinlə dişmə arasında dayanır. Malyariya yoluxduran Anopheles ağcaqanadları qürubdan sübhə qədər ən aktiv olur, buna görə də axşam və gecə qorunmasının xüsusi əhəmiyyəti var.
Əhəmiyyətli saatlar üçün praktik qorunma
TravelHealthPro qoruyucu geyim, dəf edən vasitələr, insektisidlə işlənmiş çarpayı və ya körpə torları və rozetkaya qoşulan insektisidlər götürməyi məsləhət görür. Geniş uzunqollu geyim və corabın içinə soxulmuş şalvar geyinin. Geyim işlənmiş olsa belə, açıq dəriyə DEET əsaslı dəf edən vasitə çəkin və ağcaqanadlar maraq göstərməyə başlayanda yenidən çəkin. Pəncərəsi torlu və ya kondisionerli otaqda, vektorla yayılan xəstəlik olan ərazilərdə isə insektisidlə işlənmiş torun altında yatın. Toru cırıqlara görə yoxlayın və onun yaxşı büküldüyünə əmin olun. Əgər tablet qəbul edirsinizsə, qayıtdıqdan sonra kursu təyin olunduğu kimi tamamlayın. Sonradan qızdırma, üşütmə və ya baş ağrısı yaranarsa, təcili tibbi yardıma müraciət edin və səyahət tarixçənizi qeyd edin. Profilaktika bütün qatlar birlikdə və düzgün istifadə edildikdə ən yaxşı işləyir. Hər səfərdən əvvəl dəf edən vasitənin son istifadə tarixinin keçmədiyini, torun cırıqsız olduğunu və təyin olunmuş kursun bütün səyahəti əhatə etmək üçün kifayət qədər uzun olduğunu yoxlayın.
Sources
Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır, tibbi məsləhət deyil. Öz sağlamlığınızla bağlı həkimə və ya əczaçıya müraciət edin.