Aedes aegypti përsëri në tokën evropiane: çfarë dihet për Qipron dhe Madeirën

Pse ky mushkonjë ka rëndësi sërish në Europë

Aedes aegypti është një mushkonjë e vogël e zezë dhe e bardhë që pickon gjatë ditës. Është vektori kryesor urban i viruseve të etheve të verdha, dengës, chikungunya dhe Zika, dhe shumohet në enë të vogla me ujë pranë njerëzve. Qendra Europiane për Parandalimin dhe Kontrollin e Sëmundjeve raporton se dikur jetonte në të gjitha vendet e Mesdheut, në Kaukaz, në Portugalinë kontinentale dhe në arkipelagët e Atlantikut. Më pas u zhduk nga Europa në gjysmën e parë të shekullit të njëzetë. Regjistrimet e fundit ishin Spanja deri në 1953 dhe Portugalia deri në 1956. Qendra e përshkruan arsyen e këtij zhdukjeje si jo të kuptuar mirë. Që atëherë, specia është rishfaqur në pjesë të Rusisë jugore dhe Gjeorgjisë, dhe është futur në Holandë, në Ishujt Kanarie dhe në Qipro.

Çfarë tregon harta aktuale europiane

Qendra publikon një hartë të shpërndarjes në nivel administrativ rajonal. Përditësimi i saj i datës 3 qershor 2026 pasqyron situatën e njohur në prill 2026. Në Bashkimin Europian dhe Zonën Ekonomike Europiane, Aedes aegypti njihet si e vendosur në Qipro dhe në rajonet më të jashtme të Guajanës Franceze, Guadelupës, Martinikës, Mayotte dhe Reunion, të gjitha pjesë e Francës, si dhe në Madeira, pjesë e Portugalisë. Që nga përditësimi i mëparshëm i qershorit 2025, është raportuar një futje në Luksemburg. Harta përgatitet përbashkët nga Qendra Europiane për Parandalimin dhe Kontrollin e Sëmundjeve dhe Autoriteti Europian për Sigurinë Ushqimore. Ajo ofrohet për publikun si një skedar i shkarkueshëm në anglisht. Luksemburgu raportoi një futje që nga qershori 2025, duke treguar se ngjarjet e importimit mund të ndodhin larg zonës aktuale të vendosjes.

Regjistri i Qipros, nga shënimet e vjetra deri në vitin 2021

Qiproja ka një regjistër të gjatë dhe të ndërprerë. Vasquez dhe kolegët, duke shkruar në revistën Parasite në vitin 2023, vënë në dukje se Aedes aegypti u raportua në Qipro nga Aziz në vitin 1934 dhe u regjistrua për herë të fundit nga Foote dhe Cook në vitin 1959. Specia u zbulua sërish pranë aeroportit dhe portit në Larnaka në fund të nëntorit 2021. Pasoi një mbikëqyrje e shtuar. Katër kurthe BG dhe tetë ovikurthe u vendosën në qershor dhe korrik 2022 dhe konfirmuan se mushkonja kishte mbijetuar dimrin. Kurthet kapën një femër më 20 korrik 2022 dhe një mashkull më 27 korrik 2022. Kapje të tjera u bënë më 4 shtator 2022 në Meneou dhe Kiti, pranë të njëjtës zonë bregdetare. I njëjti artikull raporton se Aedes albopictus, një mushkonjë tjetër invazive, u kap në Limassol dhe Mesa Geitonia më 3 tetor 2022.

Si reagoi Qiproja pas zbulimit

Reagimi në Qipro ishte i strukturuar. Nga shtatori 2022, kurthe të karikuara me akull të thatë dhe një joshës mbuluan komunat e Larnakas dhe Limassol-it dhe zona më të gjera. Nga tetori 2022, ekipet anketuan qeliza 500 metra me 500 metra rreth çdo vendi pozitiv, duke u shtrirë deri në pesë kilometra larg. Një plan veprimi emergjent i hartuar në qershor 2022 u miratua nga Ministria e Shëndetësisë në shtator 2022. Një plan kontingjence i propozuar në dhjetor 2022 u miratua në prill 2023. Masat përfshijnë punë derë më derë, heqjen e vendeve të shumimit, trajtimin e larvave, spërkatjen e jashtme me adulticid, një fushatë informimi publik dhe një komponent të teknikës së insekteve sterile. Kurthet kapën gjithashtu Aedes albopictus në Limassol dhe Mesa Geitonia më 3 tetor 2022.

Madeira, dengue dhe zbulimi i vitit 2025

Aedes aegypti u zbulua për herë të parë në Madeira në vitin 2005. Zé-Zé dhe kolegët, në revistën Parasites and Vectors në vitin 2026, përshkruajnë një shpërthim të dangës në ishull që zgjati nga 23 shtatori 2012 deri më 3 mars 2013, me 1080 raste të konfirmuara. Qendra raporton se i njëjti shpërthim i vitit 2012 kishte prodhuar më shumë se 2200 raste deri në fillim të janarit 2013, plus 78 raste mes udhëtarëve evropianë që ktheheshin nga ishulli. Dendësia më vonë ra, ndoshta për shkak të kontrollit të vektorit me bazë komunitare, dhe për vite me radhë u gjetën vetëm raste të importuara. Më pas, më 8 janar 2025, dy gra të afërta, 17 dhe 52 vjeç, nga një familje në Funchal u paraqitën në një klinikë private me simptoma që përputhen me dangën. Asnjëra nuk kishte udhëtuar jashtë Madeira. Zé-Zé dhe kolegët raportojnë se shpërthimi i Madeira-s i vitit 2012 prodhoi 1080 raste të konfirmuara para se të përfundonte më 3 mars 2013.

Çfarë zbuloi hetimi i Madeira-s

Hetuesit vendosën 17 kurthe brenda 250 deri 500 metrave nga banesa, së bashku me një rrjet rutinë prej 32 kurthesh dhe 177 ovitrapesh. Koleksionet u zhvilluan nga 10 janari deri më 31 mars 2025. Në total, 393 Aedes aegypti u ekzaminuan në 80 grupe. Një grup prej nëntë të rriturish, i mbledhur pranë banesës midis 13 dhe 24 janarit, doli pozitiv për virusin e dangës serotipi 2, linja 2II_F.1.1.3. I njëjti virus u konfirmua në mënyrë retrospektive në një rast klinik. Nuk u gjetën grupe të tjera pozitive, gjë që sugjeron transmetim të kufizuar ose aspak të mëtejshëm. Zbulimi ndodhi gjatë bollëkut të ulët të mushkonjave dhe përshtatshmërisë së ulët klimatike, duke treguar për një futje të mundshme jashtë sezonit, aty ku popullatat vazhdojnë gjatë gjithë vitit. Autorët e përshkruajnë linjën si virusin e dangës serotipi 2, linja 2II_F.1.1.3.

Çfarë do të thotë kjo për shëndetin publik

Autorët e studimit të Madeirës deklarojnë se transmetimi lokal atje mund të ndodhë gjatë gjithë vitit. Autorët citojnë skenarë klimatikë që parashikojnë një rritje deri në 3.7 gradë Celsius. Qendra vëren se Aedes aegypti kufizohet nga mospërballimi i dimrave të butë dhe nga vdekshmëria e lartë e vezëve në ngricë, por nuk sheh asnjë arsye pse nuk mund të rivendoset gjerësisht në të gjithë Mesdheun. Shpërndarja me traget nga Madeira vazhdon të konsiderohet rreziku më i madh i futjes në Evropë. Autorët e Qipros bëjnë thirrje për bashkëpunim mes vendeve për të përmirësuar zbulimin në pikat e hyrjes dhe paralajmërojnë se vektorët e pakontrolluar në ishuj mund të mbajnë një rezervuar të përhershëm të virusit. Mbrojtja praktike bazohet në heqjen e ujit të ndenjur, përdorimin e saktë të rrjetave dhe repelentëve, si dhe raportimin e pickimeve të mushkonjave tek shërbimet lokale shëndetësore.

Sources

• Qendra Evropiane për Parandalimin dhe Kontrollin e Sëmundjeve: Aedes aegypti - Fletë informacioni për ekspertët. Aty thuhet se përhapja me anë të transportit detar (trageteve) nga Madeira vlerësohet ende si rreziku më i madh për futjen e Aedes aegypti në Evropë.
• Qendra Evropiane për Parandalimin dhe Kontrollin e Sëmundjeve: Aedes aegypti - shpërndarja aktuale e njohur: prill 2026
• Parasite, përmes PubMed Central: Dy invazione njëherësh: përditësim mbi futjen e specieve invazive Aedes aegypti dhe Aedes albopictus në Qipro - një thirrje për veprim në Evropë
• Parasites and Vectors, përmes PubMed Central: Zbulimi i virusit të dengës serotipi 2 në popullatat vendore të Aedes aegypti, Ishulli Madeira, Portugali, 2025