Trem dawel, sy'n seiliedig ar dystiolaeth, ar wrthyrwyr mosgito naturiol: beth mae canllawiau iechyd y cyhoedd yn ei gwmpasu mewn gwirionedd, beth maent yn ei adael yn agored, a sut mae rhwystrau ffisegol yn cyd-fynd.
Pam mae cnoeadau mosgito yn bwysig y tu hwnt i'r cosi
Mae'r rhan fwyaf o gnoeadau mosgito yn niwsans. Mae'r adwaith croen fel arfer yn fach, yn godidog ac yn cosi, ac mae'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn dweud nad yw cnoeadau pryfed fel arfer yn ddifrifol ac yn gwella o fewn ychydig ddyddiau. Eto i gyd, gall yr un cnoead achlysurol fynd yn heintus neu achosi adwaith alergaidd difrifol. Mae'r darlun ehangach yn fwy difrifol fyth. Mae'r Sefydliad Iechyd Byd yn adrodd bod clefydau a gludir gan fectorau yn cyfrif am fwy nag 17% o'r holl glefydau heintus ac yn achosi mwy na 700,000 o farwolaethau bob blwyddyn, gyda pharasitiaid, bacteria neu firysau yn achosion. Mae malaria ar ei ben ei hun yn achosi amcangyfrif o 249 miliwn o achosion a mwy na 608,000 o farwolaethau yn flynyddol, yn bennaf ymhlith plant o dan bump oed. Mae dengue, a ledaenir gan fosgitos Aedes, yn rhoi mwy na 3.9 biliwn o bobl mewn perygl.
Ffordd syml o feddwl am fosgitos
Nid yw pob mosgito yn cario clefyd. Mae Canolfannau Rheoli ac Atal Clefydau'r UD yn disgrifio mosgitos fel pryfed hedegog cyffredin a geir yn y rhan fwyaf o'r byd, gyda dros 3,700 o fathau ledled y byd. Mae rhai yn fectorau, sy'n golygu eu bod yn lledaenu germau a all wneud pobl neu anifeiliaid yn sâl. Mae eraill yn fosgitos niwsans sy'n brathu ond nad ydynt yn lledaenu germau. Dim ond mosgitos benyw sy'n brathu, oherwydd bod arnynt angen pryd o waed i gynhyrchu wyau. Mae oedolion yn byw tua dwy i bedair wythnos, yn dibynnu ar rywogaeth, lleithder, tymheredd a ffactorau eraill, a gallant frathu liw dydd a liw nos. Mae'r gwahaniaeth hwnnw'n bwysig ar gyfer atal: mae lleihau brathiadau'n helpu yn erbyn niwsans a chlefyd fel ei gilydd, tra bod lefel y risg yn dibynnu ar ba rywogaethau sydd yn bresennol.
Beth mae canllawiau iechyd cyhoeddus yn ei ddweud mewn gwirionedd
Mae canllawiau swyddogol yn glir ynghylch lleddfu symptomau ac yn fwy tawel am y gwrthyrwyr naturiol fel y'u gelwir. Mae'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn cynghori rhoi pecyn iâ wedi'i lapio mewn brethyn, neu lliain glân wedi'i socian mewn dŵr oer, ar frathiad chwyddedig am o leiaf 20 munud, a chymryd gwrthhistaminau i leddfu'r cosi. Mae'n cynghori yn erbyn triniaethau cartref fel soda pobi. Mae'r Sefydliad Iechyd y Byd yn amlygu mesurau corfforol: mae sgriniau ar ffenestri a drysau ac aerdymheru yn lleihau'r risg y bydd mosgitos yn dod i gysylltiad ag aelodau'r aelwyd, ac mae rhwylli mosgitos, gan gynnwys rhwylli wedi'u trin ag insectleiddiad, yn ychwanegu amddiffyniad pellach. Nid yw'r naill gorff na'r llall yn cyflwyno olewau planhigion na chynhwysion cegin fel rhywbeth sy'n cymryd lle'r mesurau hyn. Dyna'r man cychwyn gonest i unrhyw un sy'n pwyso a mesur cynnyrch naturiol.
Sut mae Ewrop yn olrhain y risg
Nid yw risg yn sefydlog, ac mae'n newid gyda symudiad y mosgitos. Mae'r Ganolfan Ewropeaidd er Atal a Rheoli Clefydau yn disgrifio clefydau a gludir gan fectorau fel grŵp penodol o glefydau heintus sy'n fygythiad sy'n ailddechrau i Ewrop. Mae'n ystyried gwyliadwriaeth yn rhan ganolog o barodrwydd, gan olrhain lle mae prif fectorau clefydau yn cael eu cyflwyno, yn ymsefydlu ac yn lledaenu. Trwy ei rhaglen VectorNet, mae'r ganolfan yn cynnal cronfa ddata ar bresenoldeb a dosbarthiad fectorau yn Ewrop ac yn cyhoeddi mapiau dosbarthiad diweddaredig yn rheolaidd. Mae hefyd yn adrodd ar fosgitos goresgynnol yn gwladychu Ewrop ac yn cyhoeddi canfyddiadau gwyliadwriaeth ar reoli mosgitos Culex a mosgitos goresgynnol Aedes. I aelwyd, mae'r wers yn ddiymhongar ond yn ddefnyddiol: mae risg lleol yn amrywio, ac mae monitro trefnus yn bodoli y tu ôl i'r cyngor a gewch.
Ble mae gwrthyrwyr naturiol yn sefyll
Nid yw'r ffynonellau iechyd cyhoeddus a ddarparwyd yn rhoi sgôr i olewau planhigion, chwistrellau na chymysgeddau cartref unigol, ac ni fydd yr erthygl hon yn dyfeisio graddfeydd. Yr hyn a ddangosant yw bod atal credadwy yn dibynnu ar leihau cysylltiad rhwng pobl a mosgitos sy'n brathu. Mae sgriniau, cyflyru aer a rhwydi yn cael eu henwi fel mesurau amddiffynnol, sy'n gwneud synnwyr ar gyfer pryfyn sy'n brathu y tu mewn a'r tu allan, yn y dydd ac yn y nos. Gall cynnyrch naturiol fod yn rhan o drefn bersonol, ond dylai fod ochr yn ochr â'r rhwystrau hyn yn hytrach na'u disodli. Os yw gwerthwr yn cyflwyno olew planhigyn fel tarian sicr, dylid trin yr honiad hwnnw fel un heb ei brofi. Gofynnwch yn lle hynny beth yw pwrpas y cynnyrch, ac a yw'r pethau sylfaenol eisoes yn eu lle.
Delio â phigiadau'n synhwyrol
Os digwydd pigiad er gwaethaf rhagofalon, cadwch yr ymateb yn syml ac yn seiliedig ar ganllawiau. Dywed y Gwasanaeth Iechyd Gwladol fod pigiadau fel arfer ddim yn ddifrifol ac yn gwella o fewn ychydig ddyddiau, ac mae'n argymell oeri pigiad chwyddedig â phecyn iâ wedi'i lapio mewn lliain neu frethyn oer, gwlyb am o leiaf 20 munud. Gall gwrth-histaminau leddfu cosi. Mae'n cynghori yn erbyn meddyginiaethau cartref fel bicarbonad o soda. Gwyliwch am arwyddion bod pigiad yn gwaethygu yn hytrach nag yn gwella, a cheisiwch gyngor os ydych yn poeni, yn enwedig am blentyn neu berthynas fregus. Mae oeri a chymorth fferyllfa yn gamau cyffredin, risg isel; mae pastau heb eu profi a thriniaethau byrfyfyr yn oedi'r peth sy'n helpu mewn gwirionedd. Mae'r Ganolfan Ewropeaidd ar gyfer Atal a Rheoli Clefydau hefyd yn adrodd ar fosgitos ymledol yn gwladychu Ewrop ac yn cyhoeddi canfyddiadau gwyliadwriaeth ar reoli mosgitos ymledol Culex ac Aedes, felly gall cyngor lleol orffwys ar ddata cyfredol.
Amddiffyniad ymarferol heb siarad gwerthu
Adeiladwch amddiffyniad mewn haenau a gadewch i dystiolaeth osod y drefn. Yn gyntaf, cadwch fosgitos allan o'r cartref: mae Sefydliad Iechyd y Byd yn crybwyll sgriniau ffenestri a drysau ac aerdymheru fel ffyrdd o leihau cysylltiad ag aelodau'r aelwyd, a rhwydi, gan gynnwys rhwydi â thriniaeth chwistrellol, fel amddiffyniad ychwanegol. Yn ail, derbyniwch y gall cnoi ddigwydd ac ymatebwch yn dawel, gan ddefnyddio cyngor oeri a gwrth-histamin y Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Yn drydydd, triniwch unrhyw wrthyrrwr naturiol fel ychwanegiad o fudd ansicr, nid fel gwarant. Yn bedwerydd, cofiwch fod risg yn lleol ac y gall newid wrth i boblogaethau mosgitos symud, a dyna pam mae cyrff fel y Ganolfan Ewropeaidd dros Reoli Clefydau yn dal i wylio. Mae gofal cyffredin, wedi'i ddisgrifio'n onest, yn amddiffyn yn well na marchnata hyderus.
Sources
Gwybodaeth gyffredinol yw'r erthygl hon, nid cyngor meddygol. Holwch feddyg neu fferyllydd am eich iechyd eich hun.